Μαρία Γαβαλά

Το 2025 έφυγε, ο κινηματογράφος και οι σημαντικές ταινίες συνεχίζουν τον δρόμο τους κόντρα στον χρόνο. Και…Τι ψάχνει να βρει μες στο δάσος ο Ζερεμί; Τι τον κάνει να μη θέλει να ξεκολλήσει από ένα νεκροζώντανο χωριό; Ιδού το ερώτημα! Τι κρύβει μες στην ψυχή, μες στο κεφάλι του; «Αυτό που κρύβω με τη γλώσσα μου, το λέει το σώμα μου. Το σώμα μου είναι ένα ξεροκέφαλο παιδί, η γλώσσα μου ένας άκρως πολιτισμένος ενήλικος…» μας λέει ο Ρολάν Μπαρτ στα «Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου». Ο Ζερεμί, ένας άνεργος τριαντάχρονος άνδρας, φούρναρης το επιτήδευμα (ασαφώς), επιστρέφει στο Saint Martial, χωριό της οξιτανικής Γαλλίας και στο μυστηριώδες εμβληματικό δάσος του, για να παραστεί στην κηδεία του πρώην αφεντικού του. Του λοιπού η ιστορία είναι, αποκλειστικά, μια ιστορία πέντε ανθρώπων οι οποίοι, ως περιστρεφόμενοι δερβίσηδες (δες την τελετουργία της Σεμά και το ασκητικό στοιχείο του μυστικισμού της), συναναστρέφονται αγαθά πνεύματα ενόσω παλεύουν με τους σκοτεινούς εφιάλτες τους, και ενός μεγαλειώδους δάσους στο οποίο αναδύονται φαγώσιμα μανιτάρια αλλά και δηλητηριώδη βότανα. Τυχερός όποιος καταφέρει να ξεχωρίσει τα μεν από τα δε. Και επειδή το αφήγημα της ταινίας του Γκιροντί σχετίζεται αποκλειστικά με την καθολική εκκλησία και όχι με τον ασκητισμό του σουφικού τάγματος, λησμονούμε τις περιστροφές των δερβίσηδων και κατασταλάζουμε στα μοτίβα της χριστιανικής αγάπης και του ελέους (με προεξάρχοντα, ποιον άλλον από τον ιερέα του χωριού!) Ο εφημέριος, λοιπόν, στην κηδεία του φούρναρη τονίζει ότι «ο θάνατος, για εμάς τους καθολικούς χριστιανούς, δεν είναι παρά ένα πέρασμα και όχι ένα τέλος». Επομένως, εκείνο που προσλαμβάνω προσωπικά, είναι ότι η ταινία του Γκιροντί προσανατολίζεται και εγκαθίσταται σε αυτό ακριβώς το στενό πέρασμα μεταξύ ενορμήσεων ζωής και θανάτου, εκεί όπου η επιθυμία γεννιέται στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στην Ανάγκη και το Αίτημα. Ο Ζερεμί στερείται τα πλέον βασικά και γι’ αυτό αποτυγχάνει ως προς την αρχή της ευχαρίστησης: εργασία, χρήματα, σταθερή κατοικία, κυρίως όμως αγάπη, τους γονείς του, ερωτικό σύντροφο άρα το σεξ. Γι’ αυτό κυρίως θέλει να μείνει στο Saint Martial και στο δάσος του, επειδή και τα δύο αποτελούν τα χαρακτηριστικά στοιχεία αναφοράς, τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ Έρωτα (σεξ) και Θανάτου (φόνου). Επίσης, επειδή χωριό και δάσος είναι τοπόσημα της παιδικής/εφηβικής ηλικίας του Ζερεμί, ως μαθητευόμενου φούρναρη. Στο «είμαι παρών» της ιστορίας του Ζερεμί, κυρίαρχο λόγο έχει το συγκεκριμένο παρελθόν του σ’ αυτό το μέρος. Παρελθόν που κρύβει πολλά σκοτεινά σημεία και μυστικά: επιθυμία για το αντικείμενο αγάπης, επιλογή ερωτικού αντικειμένου, άγχος, αισθήματα ενοχής, διεγέρσεις, αμφιθυμία (αγάπη/μίσος), ομοφυλοφιλία, ενορμήσεις θανάτου/ζωής, επιθετικές και καταστροφικές ενορμήσεις… Αναπολώντας τις επιθυμίες της παιδικής ηλικίας, οι ήρωες δεν πενθούν μόνον τον νεκρό τους, αλλά και τις ίδιες τις επιθυμίες της παιδικής ηλικίας, εκδηλώνοντας απαιτήσεις κατοχής ή κατάκτησης των οικείων τους προσώπων στο σήμερα. Η γεωμετρική εναλλαγή χώρων, η ακριβείας χορογραφία του εντός και εκτός, εσωτερικού οικιών και λαβυρίνθου ή ξέφωτων του δάσους, γίνεται με τέτοιο τρόπο που η επανάληψη των συναντήσεων, τυχαίων ή προμελετημένων, αποτελεί ένα επιπλέον αίνιγμα+τελετουργικό επιθυμιών και παρακολουθήσεων. Ένα συνεχές κρυφτούλι ή κυνηγητό ποντικού και γάτας, βραδύρυθμο αλλά όχι εξουθενωτικό. Και ενώ ο Γκιροντί συνηθίζει να μας δείχνει το σεξ απροκάλυπτα και μετωπικά, σε αυτήν την ταινία δεν θα δούμε ποτέ ερωτικές σκηνές (όπως για παράδειγμα στον «Άγνωστο της λίμνης» ή σε άλλες ταινίες του), ακριβώς επειδή εδώ ο έρωτας είναι κομμάτι ψευδαισθήσεων ή του φαντασιακού ή τμήμα του Αφόρητου (σύμφωνα πάντα με τον Μπαρτ) «Λογικό αίσθημα: όλα τακτοποιούνται – αλλά τίποτα δεν διαρκεί. Ερωτικό αίσθημα: τίποτα δεν τακτοποιείται – κι όμως το πράγμα διαρκεί». Όταν ο Ζερεμί σκοτώνει τον Βενσάν, λιώνοντάς του το κρανίο με μια πέτρα, το κάνει τόσο για λόγους αυτοάμυνας αλλά και για λόγους εντελώς διαφορετικούς από την προσωπική του διάσωση ή από την επιθυμία να κλέψει τη μάνα του αντίζηλού του: σαν να θέλει να πει στον αντίπαλο και αντίζηλό του, «έτσι που μπερδεύτηκαν οι ζωές μας και οι ενορμήσεις μας, τίποτα πλέον δεν τακτοποιείται, άρα λύτρωση δεν υπάρχει, και για τους δύο μας, στο διηνεκές». Όσες γενναίες προσπάθειες κι αν κάνει ο εφημέριος, προσποιούμενος ερωτική συνεύρεση με τον προστατευόμενό του Ζερεμί για να ξεγελάσει την αστυνομία, η γύμνια του, η πραγματική ή τεχνητή (προσποιητή) στύση του μπροστά στο νόμο, είναι μεν μια ομολογία ενώπιον του Θεού πλην όμως, στη μνήμη μας, έχει γραφτεί ως ένα κακόγουστο αστείο. Κάθε ίχνος ερωτικής ιερότητας έχει πάει περίπατο. Μένει η σκιώδης θρησκευτική ιερότητα, κι αυτή έχει ένα και μοναδικό όνομα: misericordia. Τι κραυγάζει λοιπόν ο ιερέας που είχε τη φαεινή ιδέα να εξομολογηθεί το ερωτικό πάθος του στο αντικείμενου του πόθου του, μέσα στο εξομολογητήριο της εκκλησίας σε ένα ντελίριο αντιστροφής ρόλων – εξομολογητή/εξομολογούμενου; «Για όλα όσα συνέβησαν, επικαλούμαι το έλεος του Θεού». Έλεος! Δίνω άλλοθι στον ύποπτο εγκλήματος, πρώτον επειδή όντας ιερέας τον πόθησα με έρωτα σαρκικό αλλά και επειδή, ως βέρος πραγματιστής πρεσβεύω ότι η τιμωρία για το συγκεκριμένο έγκλημα είναι περιττή και διόλου ωφέλιμη για την κοινωνία του χωριού μας. Ξεφορτωθήκαμε έναν κακό δαίμονα, αλλά γλιτώσαμε έναν άγγελο. Ο Θεός ας μας κρίνει!
Να ισχυριστούμε ότι η ταινία του Γκιροντί είναι μια μαύρη, κατάμαυρη κωμωδία δυστοπίας; Ναι, διότι προσωπικά την ταινία τη βρήκα πολύ τρομακτική. Να μιλήσουμε για έναν μύθο περί στρεβλής ηθικής; Ναι, αλλά ο αναμάρτητος, πρώτος τον λίθο βαλέτω! Σημασία έχει ότι τελικά, η μαμά Μαρτίν έχασε μεν τον ζηλιάρη και χολερικό φυσικό γιο της Βενσάν, αλλά βρήκε την αγγελική του παραλλαγή στο πρόσωπο του Ζερεμί, κι ο υιοθετημένος γιος Ζερεμί θα μείνει και για μετά το τέλος της ταινίας μια κινηματογραφική σπαζοκεφαλιά, από τις πιο όμορφα στημένες των ημερών μας, σαν μανιτάρι που ξεπροβάλλει από τον πρόχειρο τάφο ενός δολοφονημένου, για να μας ξαναθυμίσει τον μύθο της αναγέννησης. Ποιος είναι στ’ αλήθεια αυτός ο Ζερεμί; Ένα Σεραφείμ ή ο Βεελζεβούλ, ο Διάβολος πιθανώς, που εξαπατά τους ανθρώπους με την ευαίσθητη και ρομαντική φυσιογνωμία του; Μήπως έχει κάποια μακρινή σχέση με τον Ιερεμία στο «Τανγκό του Σατανά» των Krasznahorkai/Tarr; Το σκεφτήκαμε κι αυτό. Σημασία έχει ότι η ταινία του Γκιροντί είναι ένα διόλου εύκολο σταυρόλεξο, που μας μαγνητίζει όμως εξαρχής και δεν το παρατάμε με τίποτα, κι όταν στο τέλος ταιριάξουμε όλες τις λέξεις και συμπληρώσουμε τα τετραγωνάκια του, νιώθουμε απέραντα ικανοποιημένοι. Ο κινηματογράφος κινείται προς όλες τις κατευθύνσεις, κι όταν οι ταινίες ολοκληρώνονται με εξυπνάδα, τόλμη, μυστήριο και χάρη είναι πάντα ευπρόσδεκτες, έστω και αν δεν μας φανερώνουν πάντα όλα τα χαρτιά τους.